पुणे (pragatbharat.com) : भारतीय शिक्षण व्यवस्थेला आधुनिक रूप देण्यात आणि उच्च शिक्षणाचा पाया मजबूत करण्यात ज्या थोर विभूतींचे योगदान लाभले, त्यामध्ये सर आशुतोष मुखर्जी यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. आज २५ मे २०२६ रोजी या महान शिक्षणतज्ज्ञ, कायदेतज्ज्ञ आणि कलकत्ता विद्यापीठाचे माजी कुलगुरू सर आशुतोष मुखर्जी यांचा स्मृतीदिन आहे. १९२४ मध्ये आजच्याच दिवशी त्यांचे निधन झाले होते. त्यांच्या अत्यंत करारी आणि स्वाभिमानी स्वभावामुळे त्यांना ‘बंगालचा वाघ’ (Tiger of Bengal) म्हणून ओळखले जात असे.
कलकत्ता विद्यापीठाचा ऐतिहासिक कायापालट: सर आशुतोष मुखर्जी यांचा जन्म २९ जून १८६४ रोजी झाला. ते गणितात अत्यंत तज्ज्ञ होते. पुढे त्यांनी कायद्याची पदवी घेतली आणि कलकत्ता उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश म्हणूनही काम पाहिले. मात्र, त्यांची खरी ओळख शिक्षण क्षेत्रातील भरीव कार्यामुळे निर्माण झाली. ते कलकत्ता विद्यापीठाचे सलग चार वेळा कुलगुरू (Vice-Chancellor) राहिले. त्यांच्या कार्यकाळात त्यांनी या विद्यापीठाला केवळ पदव्या देणारी संस्था न ठेवता, आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे संशोधन केंद्र बनवले.
प्रतिभांचा शोध आणि राष्ट्रीय शिक्षण:
- सी. व्ही. रमन यांचा शोध: आशुतोष मुखर्जी यांनीच डॉ. सी. व्ही. रमन यांच्यातील विज्ञानाची प्रतिभा ओळखली आणि त्यांना कलकत्ता विद्यापीठात भौतिकशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणून आमंत्रित केले. पुढे जाऊन डॉ. रमन यांना विज्ञानातील नोबेल पुरस्कार मिळाला.
- मातृभाषेतून शिक्षणाचा आग्रह: त्यांनी पहिल्यांदा उच्च शिक्षणामध्ये बंगाली भाषेचा समावेश केला आणि भारतीय भाषांमधून शिक्षण देण्यावर भर दिला.
- थोर व्यक्तींना संधी: त्यांच्याच कार्यकाळात त्यांनी डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन आणि रवींद्रनाथ टागोर यांसारख्या दिग्गजांना विद्यापीठाच्या शैक्षणिक उपक्रमांशी जोडले.
ब्रिटिश सत्तेला न झुकणारा स्वाभिमान: शिक्षण क्षेत्रात ब्रिटिशांचा हस्तक्षेप त्यांना अजिबात मान्य नव्हता. एका प्रसंगी जेव्हा ब्रिटिश सरकारने विद्यापीठाच्या स्वायत्ततेवर गदा आणण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा सर आशुतोष मुखर्जी यांनी कुलगुरूपदाचा राजीनामा देण्यास मागेपुढे पाहिले नाही. शिक्षण आणि देशाचा स्वाभिमान या दोन्ही गोष्टी त्यांनी नेहमी सर्वोच्च मानल्या.
अशा या शिक्षण क्षेत्रातील दैदिप्यमान सूर्याचा अंत २५ मे १९२४ रोजी झाला. आज त्यांच्या स्मृतीदिनानिमित्त ‘साप्ताहिक प्रगत भारत’ त्यांच्या शैक्षणिक आणि सामाजिक क्रांतीला विनम्र अभिवादन करत आहे.
