ग्वाल्हेर (pragatbharat.com) : “खूब लड़ी मर्दानी वह तो झाँसी वाली रानी थी…” या ओळी ऐकताच अंगावर शहारे आणणाऱ्या आणि भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात इंग्रजांविरुद्ध रणशिंग फुंकणाऱ्या झाशीच्या राणी लक्ष्मीबाई यांचा आज १८ जून रोजी स्मृतिदिन आहे. आज १८ जून २०२६ रोजी संपूर्ण देश या वीरांगनेच्या हौतात्म्याला आणि पराक्रमाला कोटी कोटी अभिवादन करत आहे. वयाच्या अवघ्या २३ व्या वर्षी रणमैदानावर इंग्रजांशी दोन हात करत त्यांनी देशासाठी सर्वोच्च बलिदान दिले.
बालपण आणि झाशीची राणी बनण्याचा प्रवास राणी लक्ष्मीबाई यांचा जन्म १९ नोव्हेंबर १८३५ रोजी काशी (वाराणसी) येथे झाला. त्यांचे पाळण्यातील नाव ‘मणिकर्णिका’ होते आणि त्यांना प्रेमाने ‘मनु’ म्हटले जायचे. बालपणापासूनच त्यांना घोडेस्वारी, तलवारबाजी आणि मल्लविद्या यामध्ये विशेष रस होता. १८४२ मध्ये त्यांचा विवाह झाशीचे राजे गंगाधरराव नेवाळकर यांच्याशी झाला आणि त्या झाशीच्या राणी ‘लक्ष्मीबाई’ बनल्या. राजांच्या निधनानंतर इंग्रजांनी त्यांचा दत्तक पुत्र दामोदरराव याला वारसदार मानण्यास नकार दिला आणि ‘डक्ट्रिन ऑफ लॅप्स’ (खालसा धोरण) अंतर्गत झाशी संस्थानावर कब्जा करण्याचा प्रयत्न केला.
‘मेरी झाशी नही दुंगी’ आणि १८५७ चा उठाव ब्रिटिशांच्या या अन्यायाविरुद्ध राणी लक्ष्मीबाई यांनी ‘मेरी झाशी नही दुंगी’ (मी माझी झाशी देणार नाही) अशी वज्रघोषणा केली. १८५७ च्या पहिल्या स्वातंत्र्यसंग्रमात त्या आघाडीवर होत्या. त्यांनी महिलांचे एक विशेष सैन्य दल तयार केले, ज्याला ‘दुर्गा दल’ म्हटले गेले. पाठीवर आपल्या लहान मुलाला बांधून, दोन्ही हातांत तलवार घेऊन त्यांनी ब्रिटीश सेनापती ह्यु रोज याच्या सैन्याला सळो की पळो करून सोडले. झाशीचा किल्ला वेढल्यानंतरही त्या अत्यंत धाडसाने किल्ल्यावरून उडी मारून निसटल्या आणि त्यांनी तात्या टोपे यांच्या मदतीने ग्वाल्हेरचा किल्ला जिंकला.
रणमैदानावर ऐतिहासिक हौतात्म्य १८ जून १८५८ रोजी ग्वाल्हेरजवळील कोटा-की-सराई येथे ब्रिटिश सैन्याशी लढताना राणी लक्ष्मीबाई गंभीर जखमी झाल्या. इंग्रजांच्या हाती जिवंत लागायचे नाही, या जिद्दीने लढत असतानाच त्यांनी रणभूमीवर अखेरचा श्वास घेतला. त्यांचा हा लढा पुढील अनेक पिढ्यांसाठी देशभक्तीचे आणि महिला सक्षमीकरणाचे सर्वात मोठे प्रतीक बनला. आज त्यांच्या स्मृतिदिनानिमित्त देशभरात विविध शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्यक्रमांचे आयोजन करून त्यांच्या शौर्याला उजाळा दिला जात आहे.
