उदयपूर (pragatbharat.com) : भारतीय इतिहासातील सर्वात शौर्यपूर्ण आणि अंगावर शहारे आणणाऱ्या युद्धांचा जेव्हा उल्लेख होतो, तेव्हा ‘हल्दीघाटीचे युद्ध’ हे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. आज १८ जून रोजी या ऐतिहासिक युद्धाला ४५० वर्षांपेक्षा जास्त काळ पूर्ण होत आहे. १८ जून १५७६ रोजी मेवाडचे राजे महापराक्रमी महारणा प्रताप आणि मुघल सम्राट अकबर यांचे सैन्य यांच्यात हल्दीघाटीच्या अरुंद खिंडीत हा अभूतपूर्व आणि रक्तरंजित रणसंग्राम पेटला होता. आज या ऐतिहासिक दिनानिमित्त देशभरात महारणा प्रताप आणि त्यांच्या स्वाभिमानी सैनिकांच्या अजोड शौर्याचे स्मरण केले जात आहे.
हल्दीघाटी नाव पडण्यामागचे कारण राजस्थानमधील अरवली पर्वत रांगांमध्ये कुंभलगड आणि राजसमंद दरम्यान ही खिंड आहे. या ठिकाणच्या मातीचा रंग पिवळा धमक (हळदीसारखा) असल्याने या परिसराला ‘हल्दीघाटी’ म्हटले जाते. ही खिंड एवढी अरुंद होती की, एकावेळी केवळ एक किंवा दोन घोडेच तिथून जाऊ शकत होते. महारणा प्रताप यांनी याच भौगोलिक रचनेचा फायदा घेत मुघलांच्या बलाढ्य सैन्याला आव्हान दिले.
महारणा प्रताप विरुद्ध मानसिंह अकबरने मेवाडवर ताबा मिळवण्यासाठी आमेरचे राजे मानसिंह यांच्या नेतृत्वाखाली तब्बल ८०,००० पेक्षा जास्त सैनिकांची फौज पाठवली होती. दुसरीकडे, महारणा प्रताप यांच्याकडे अवघे २०,००० सैनिक होते. यात राजपूत योद्ध्यांसह स्थानिक भिल्ल समाज आणि अफगाण सरदार हकीम खान सुरी यांच्या सैन्याचा समावेश होता. संख्याबळात मुघल सैन्य खूप मोठे असूनही, महारणा प्रतापांच्या सैन्याने असा पराक्रम गाजवला की मुघल सैन्यात पळापळ झाली.
चेतक घोड्याचा तो अमर पराक्रम या युद्धात महारणा प्रताप यांचा इमानी आणि पराक्रमी घोडा ‘चेतक’ याने इतिहास रचला. युद्धात जखमी झालेला असतानाही, चेतकने आपल्या स्वामींचे प्राण वाचवण्यासाठी सुमारे २६ फुटांचा मोठा ओढा एका उडीत पार केला आणि आपले प्राण सोडले. आजही हल्दीघाटीमध्ये चेतकचे स्मारक असून, प्राण्यांच्या स्वामिनिष्ठेचे ते एक उत्तम उदाहरण मानले जाते. हे युद्ध अनिर्णित राहिले असे इतिहासकार मानतात, कारण अकबर संपूर्ण ताकद लावूनही महारणा प्रतापांना कधीही जिवंत किंवा मृत पकडू शकला नाही आणि मेवाड पूर्णपणे जिंकू शकला नाही.
