२४ मे दिनविशेष: ‘विद्रोही कवी’ काझी नझरुल इस्लाम यांची जयंती; भारतीय साहित्यातील एका क्रांतीचा इतिहास, वाचा सविस्तर

पुणे (pragatbharat.com) : भारतीय साहित्य, संगीत आणि स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात २४ मे हा दिवस सुवर्ण अक्षरांनी अंकित आहे. आजच्याच दिवशी, म्हणजेच २४ मे १८९९ रोजी भारताचे महान कवी, संगीतकार आणि स्वातंत्र्यसैनिक काझी नझरुल इस्लाम (Kazi Nazrul Islam) यांचा जन्म झाला होता. त्यांना भारतीय साहित्यात ‘विद्रोही कवी’ (The Rebel Poet) म्हणून आदराने ओळखले जाते. त्यांच्या क्रांतिकारी कवितांनी आणि गीतांनी ब्रिटिश साम्राज्याविरुद्धच्या लढ्यात भारतीय तरुणांमध्ये देशभक्तीचे स्फुल्लिंग चेतवण्याचे ऐतिहासिक काम केले.

अन्यायाविरुद्ध बुलंद आवाज आणि ‘नझरुल गीती’: काझी नझरुल इस्लाम यांचा जन्म पश्चिम बंगालमधील बर्दवान जिल्ह्यातील चुरुलिया गावात झाला. अत्यंत गरिबीत बालपण गेल्यानंतरही त्यांनी आपल्या लेखणीच्या जोरावर साहित्यात एक नवे युग निर्माण केले. त्यांनी केवळ कविताच लिहिल्या नाहीत, तर सुमारे ४,००० हून अधिक गीतांची रचना केली, ज्यांना आज ‘नझरुल गीती’ (Nazrul Geeti) म्हणून ओळखले जाते. ही गाणी आजही बंगाली संगीत आणि संस्कृतीचा मुख्य आधार मानली जातात.

त्यांची ‘विद्रोही’ ही कविता इतकी लोकप्रिय आणि प्रभावी ठरली की, त्यामुळे ब्रिटिश सरकार हादरले होते. त्यांच्या लेखणीत सामाजिक विषमता, जातीयवाद आणि हुकूमशाहीविरुद्ध तीव्र असंतोष होता. स्वातंत्र्य चळवळीतील त्यांच्या क्रांतिकारी लेखनामुळे ब्रिटिश सरकारने त्यांच्या अनेक पुस्तकांवर बंदी घातली होती आणि त्यांना तुरुंगवासही भोगावा लागला होता. परंतु, तुरुंगात असतानाही त्यांनी उपोषण करून आपला लढा सुरूच ठेवला.

भारत आणि बांगलादेशमधील आदराचे स्थान: काझी नझरुल इस्लाम यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी आपल्या साहित्यातून हिंदू-मुस्लिम एकतेचा नेहमीच पुरस्कार केला. त्यांनी जेवढ्या आवेगाने इस्लामिक सुफी संगीत रचले, तेवढ्याच भक्तीभावाने शामी संगीत आणि काली माता यांची भक्तीगीतेही लिहिली. भारताने त्यांना १९६० मध्ये ‘पद्मभूषण’ या सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने सन्मानित केले होते. पुढे १९७२ मध्ये बांगलादेश स्वतंत्र झाल्यानंतर त्यांना तिथले राष्ट्रीय कवी म्हणून घोषित करण्यात आले.

आजच्या दिवसाचे साहित्यिक महत्त्व: आज २४ मे रोजी देशभरातील सांस्कृतिक संस्था, विद्यापीठे आणि विशेषतः पश्चिम बंगालमध्ये त्यांच्या जयंतीनिमित्त विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. साहित्याच्या माध्यमातून समाजाला आणि देशाला नवी दिशा देणाऱ्या या महान कवीचे विचार आजही तेवढेच प्रासंगिक आहेत.