मुंबई (pragatbharat.com) : आजच्या महागाईच्या काळात घरखर्च चालवताना किंवा एखादा व्यवसाय सांभाळताना पैशांचे योग्य व्यवस्थापन (Money Management) करणे हे सर्वात मोठे आव्हान बनले आहे. अनेकांचा पगार किंवा उत्पन्न महिना संपायच्या आतच संपून जातो. या समस्येवर मात करण्यासाठी आणि पैशांची उधळपट्टी पूर्णपणे रोखण्यासाठी सध्या ‘झिरो-बेस्ड बजेटिंग’ (Zero-Based Budgeting – ZBB) ही आधुनिक आर्थिक पद्धत जगभरात प्रचंड लोकप्रिय ठरत आहे. या पद्धतीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये प्रत्येक नवीन महिना किंवा आर्थिक चक्राची सुरुवात ‘शून्य’ (Zero) पासून केली जाते.
पारंपरिक बजेट आणि झिरो-बेस्ड बजेटमधील फरक: सामान्यतः पारंपरिक बजेट तयार करताना आपण मागील महिन्यातील किंवा वर्षातील खर्चाचा आधार घेतो आणि त्यात थोडी वाढ किंवा घट करतो. मात्र, झिरो-बेस्ड बजेटिंगमध्ये मागील खर्चाला महत्त्व न देता प्रत्येक नव्या महिन्याला सर्व खर्चाचा हिशोब अगदी सुरुवातीपासून (स्क्रॅचपासून) मांडावा लागतो. तुमच्या एकूण उत्पन्नातून (Income) सर्व आवश्यक खर्च, बिले, कर्जाचे हप्ते आणि बचत (Savings) वजा केल्यानंतर शेवटी ‘शून्य रुपये’ शिल्लक राहिले पाहिजेत, या सूत्रावर हे बजेट काम करते. याचा अर्थ असा नाही की बँक खाते शून्य करायचे आहे, तर तुमच्या उत्पन्नातील प्रत्येक एका रुपयाला कुठेतरी (खर्च किंवा गुंतवणूक) आधीच नियुक्त करणे होय.
व्यवसाय आणि कंपन्यांमध्ये याचे कार्य कसे चालते? मोठ्या कंपन्यांमध्ये खर्च नियंत्रणात आणण्यासाठी आणि कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी या पद्धतीचा वापर केला जातो. १. खर्चाचे प्रस्ताव: कंपन्या आपल्या ऑपरेशन्सचे वेगवेगळे विभाग पाडतात. प्रत्येक विभागाच्या व्यवस्थापकाला आपल्या खर्चाचा सविस्तर प्रस्ताव द्यावा लागतो. २. औचित्य सिद्ध करणे: कोणताही खर्च आधीच्या वर्षाचा होता म्हणून आपोआप मंजूर होत नाही. तो खर्च कंपनीच्या उद्दिष्टांसाठी का आवश्यक आहे, हे सिद्ध करावे लागते. ३. निधीचे वाटप: व्यवस्थापन सर्व प्रस्तावांची पडताळणी करते आणि व्यवसायाला सर्वाधिक नफा किंवा मूल्य देणाऱ्या उपक्रमांना प्राधान्याने निधी वाटप केला जातो.
या पद्धतीची आव्हाने काय आहेत? झिरो-बेस्ड बजेटिंगमुळे अनावश्यक आणि कालबाह्य खर्च ओळखणे सोपे होते आणि आर्थिक शिस्त लागते. मात्र, यात काही आव्हाने देखील आहेत. ही प्रक्रिया अत्यंत विश्लेषणात्मक असल्याने यासाठी प्रचंड वेळ, नियोजन आणि अतिरिक्त प्रयत्नांची गरज असते. मोठ्या कंपन्यांसाठी दरवर्षी प्रत्येक लहान खर्चाचे पुनरावलोकन करणे जिकिरीचे ठरू शकते. त्यामुळे अनेक कंपन्या पूर्णपणे ही पद्धत न वापरता, केवळ ठराविक विभागांमध्ये खर्च नियंत्रणासाठी याचा मर्यादित वापर करतात. वैयक्तिक आयुष्यात मात्र ही पद्धत बचत वाढवण्यासाठी अत्यंत प्रभावी मानली जाते.
(डिस्क्लेमर: या लेखामध्ये देण्यात आलेली माहिती सामान्य आर्थिक ज्ञानावर आधारित आहे. कोणताही आर्थिक किंवा गुंतवणुकीचा मोठा निर्णय घेण्यापूर्वी तज्ज्ञ वित्तीय सल्लागाराचा सल्ला जरूर घ्यावा.)
