मुंबई (pragatbharat.com) : भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील एक अग्रगण्य नेते, थोर विचारवंत, प्रख्यात कायदेतज्ज्ञ आणि ‘देशबंधू’ (देशाचा मित्र) या पदवीने जनतेच्या मनात अढळ स्थान निर्माण केलेले चित्तरंजन दास (Chittaranjan Das) यांचा आज, १६ जून रोजी स्मृतीदिन आहे. १६ जून १९२५ रोजी दार्जीलिंग येथे त्यांचे निधन झाले होते. भारताच्या राजकीय इतिहासात आणि स्वातंत्र्य चळवळीला कायदेशीर व संघटनात्मक दिशा देण्यात त्यांचे योगदान अत्यंत मोलाचे राहिले आहे.
वकिली सोडून स्वातंत्र्यलढ्यात उडी: चित्तरंजन दास हे मूळचे कोलकाता येथील एक नामांकित आणि अत्यंत यशस्वी बॅरिस्टर होते. त्यांनी स्वातंत्र्यवीर अरविंदा घोष यांच्यासारख्या अनेक क्रांतिकारकांचे खटले न्यायालयात अत्यंत कौशल्याने लढवले आणि त्यांना ब्रिटीश सरकारच्या तावडीतून सोडवले. मात्र, महात्मा गांधी यांच्या ‘असहकार आंदोलना’ने (Non-Cooperation Movement) प्रभावित होऊन त्यांनी आपली लाखो रुपयांची वकिली सोडली आणि देशाच्या सेवेसाठी स्वतःला झोकून दिले. त्यांनी आपली सर्व संपत्ती आणि घर (भोवानीपूर येथील निवासस्थान) महिला रुग्णालयासाठी दान केले होते, ज्याला आज ‘चित्तरंजन सेवा सदन’ म्हणून ओळखले जाते.
‘स्वराज्य पक्षा’ची स्थापना: १९२२ च्या चौरीचौरा घटनेनंतर महात्मा गांधींनी असहकार आंदोलन मागे घेतले, तेव्हा काँग्रेस अंतर्गत धोरणांवरून काही मतभेद निर्माण झाले. त्यानंतर चित्तरंजन दास यांनी पंडित मोतीलाल नेहरू (पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरूंचे वडील) यांच्यासोबत मिळून ‘स्वराज्य पक्षा’ची (Swaraj Party) स्थापना केली. ब्रिटीश सरकारच्या कौन्सिलमध्ये (विधीमंडळात) प्रवेश करून आतून प्रशासनाला विरोध करणे आणि भारतीयांचे हक्क मागणे, ही त्यांची रणनीती होती. ते स्वराज्य पक्षाचे अध्यक्ष तर मोतीलाल नेहरू सचिव होते.
सुभाषचंद्र बोसांचे राजकीय गुरू: चित्तरंजन दास हे कोलकाता महानगरपालिकेचे पहिले निर्वाचित महापौर (Mayor) देखील होते. त्यांच्याच मार्गदर्शनाखाली नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी महापालिकेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी म्हणून काम केले होते. नेताजी सुभाषचंद्र बोस हे चित्तरंजन दास यांना आपले राजकीय गुरू मानत असत. देशबंधूंच्या निधनाने संपूर्ण देशावर शोककळा पसरली होती आणि त्यांच्या अंत्ययात्रेत स्वतः महात्मा गांधी सहभागी झाले होते. आज त्यांच्या स्मृतीस ‘प्रगत भारत’ परिवाराकडून विनम्र अभिवादन!
