पुणे (pragatbharat.com) : पृथ्वीवरील सर्वात जुन्या जीवजातींपैकी एक असलेल्या कासवांच्या विविध प्रजातींचे संरक्षण आणि संवर्धन करण्यासाठी दरवर्षी २३ मे हा दिवस जगभरात ‘जागतिक कासव दिन’ (World Turtle Day) म्हणून साजरा केला जातो. आजच्या धावपळीच्या युगात मानवी हस्तक्षेप, प्रदूषण आणि हवामान बदलामुळे कासवांचे अस्तित्व धोक्यात आले आहे. या पार्श्वभूमीवर नागरिकांमध्ये जनजागृती निर्माण करण्यासाठी हा दिवस अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.
जागतिक कासव दिनाचा इतिहास आणि सुरुवात या विशेष दिवसाची सुरुवात वर्ष २००० मध्ये अमेरिकेतील ‘अमेरिकन टॉर्टॉइज रेस्क्यू’ (American Tortoise Rescue – ATR) या बिगर-नफा संस्थेच्या वतीने करण्यात आली होती. जगभरातील लुप्त होत चाललेल्या कासव आणि कासवांच्या प्रजातींना वाचवणे, त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासाचे रक्षण करणे हा या संस्थेचा मुख्य उद्देश होता. तेव्हापासून दरवर्षी २३ मे रोजी जागतिक स्तरावर हा जनजागृती उपक्रम राबवला जातो. यंदा म्हणजेच वर्ष २०२६ मध्ये या जागतिक मोहिमेला २६ वर्षे पूर्ण होत आहेत.
कासवांचे निसर्गातील आणि पर्यावरणामधील महत्त्व पर्यावरण तज्ज्ञांच्या मते, सागरी आणि भूपृष्ठावरील परिसंस्था (Ecosystem) संतुलित ठेवण्यात कासवांची भूमिका अत्यंत मोलाची असते. समुद्रकिनाऱ्यावरील वनस्पतींची वाढ नियंत्रित ठेवणे, समुद्रातील कचरा आणि मृत जीव खाऊन पाणी स्वच्छ ठेवणे यात समुद्री कासव महत्त्वाची कामगिरी बजावतात. कासवांचे आयुष्यमान साधारणपणे ५० ते १५० वर्षे किंवा त्याहून अधिक असू शकते. परंतु, सध्या प्लास्टिक प्रदूषण, बेकायदेशीर तस्करी आणि समुद्रकिनाऱ्यांचे सुशोभीकरण यामुळे त्यांच्या प्रजननावर आणि अस्तित्वावर मोठा घाला आला आहे.
भारतातील कासव संवर्धन आणि कायदे भारतामध्ये कासवांच्या तस्करीला आणि शिकारीला पूर्णपणे बंदी आहे. भारतीय वन्यजीव संरक्षण कायदा, १९७२ (Wildlife Protection Act, 1972) अंतर्गत कासवांना संरक्षण देण्यात आले आहे. महाराष्ट्रातील रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि रायगड च्या किनारपट्टीवर ‘ऑलिव्ह रिडले’ (Olive Ridley) प्रजातीच्या कासवांची अंडी उबवण्याचे मोठे प्रकल्प वन विभाग आणि स्थानिक संस्थांच्या मदतीने राबवले जातात. या दिनाचे औचित्य साधून आज विविध शाळा, महाविद्यालये आणि पर्यावरण संस्थांमध्ये कासव संवर्धनाबाबत व्याख्याने आणि उपक्रमांचे आयोजन करण्यात आले आहे.